O‘zbekistonda ko‘chmas mulk sohasida “devloper” va “quruvchi” atamalari ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi. Biroq yuridik nuqtayi nazardan devloper va quruvchi turli rollar bo‘lib, ularning javobgarlik doirasi, moliyaviy risklari va boshqaruv funksiyalari farqlanadi.

Ushbu farqlarni tushunish ko‘chmas mulk xarid qilishda, ulushli qurilishda ishtirok etishda yoki investitsiya kiritishda muhim ahamiyatga ega. Devloper — bu loyiha tashabbuskori va to‘liq investitsiya-qurilish jarayonining boshqaruvchisidir. Uning faoliyati qurilish boshlanishidan ancha oldin boshlanadi va obyekt ekspluatatsiyaga topshirilgandan keyin ham davom etadi.

Devloper mas’uliyatiga bozor tahlili, yer uchastkasini tanlash va huquqiy tekshirish, loyiha konsepsiyasini shakllantirish, moliyaviy modellashtirish, investitsiyalarni jalb qilish, ruxsat beruvchi hujjatlarni olish, pudratchilarni muvofiqlashtirish, marketing va obyektni realizatsiya qilish kiradi. Devloper loyihaning iqtisodiy samaradorligi uchun javob beradi va asosiy investitsiya risklarini o‘z zimmasiga oladi. Quruvchi esa asosan qurilish bosqichiga mas’ul bo‘ladi.

Uning asosiy vazifasi tasdiqlangan loyiha hujjatlariga, qurilish me’yorlariga va belgilangan muddatlarga muvofiq qurilish-montaj ishlarini amalga oshirishdan iborat. Quruvchi bajarilgan ishlar uchun haq oladi va har doim ham loyiha konsepsiyasini ishlab chiqish yoki moliyalashtirish jarayonida ishtirok etmaydi. Asosiy farq javobgarlik ko‘lami bilan belgilanadi.

Devloper loyihani strategik va yuridik jihatdan boshqaradi, uning hayotiy siklini va investitsiya modelini shakllantiradi. Quruvchi esa loyihaning qurilish qismini amalga oshiradi va texnik ijro uchun javobgar bo‘ladi.

Ayrim hollarda bitta kompaniya ikkala funksiyani ham bajarishi mumkin, biroq yuridik va funksional jihatdan bu ikki xil rol hisoblanadi. Devloperlik kompaniyalarini ko‘chmas mulk turi bo‘yicha tasniflash mumkin. Turar-joy devlopmenti ko‘p qavatli uylar, turar-joy majmualari va kottej shaharchalarini qurishni qamrab oladi.

Tijorat devlopmenti ofis binolari, savdo markazlari, mehmonxonalar va ombor infratuzilmasi bilan bog‘liq. Sanoat devlopmenti ishlab chiqarish va logistika obyektlarini yaratishga yo‘naltiriladi va ko‘pincha yirik korporativ buyurtmachilar bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. Loyihalarni amalga oshirish modeli nuqtayi nazaridan bir nechta formatlar mavjud.

Fee-development modeli loyiha boshqaruvini belgilangan mukofot evaziga, moliyaviy risklarni o‘z zimmasiga olmasdan amalga oshirishni anglatadi. Speculative-development modeli devloper tashabbusi bilan amalga oshiriladi va loyiha iqtisodiy natijasi uchun to‘liq javobgarlikni nazarda tutadi.

BTS (built-to-suit) modeli esa aniq ijarachining texnik va funksional talablariga muvofiq obyekt qurishni anglatadi. Investitsiya kiritish yoki ko‘chmas mulk xarid qilishda devloper yoki quruvchini tanlashda bir qator omillarni baholash lozim. Kompaniyaning obro‘si, bozordagi faoliyat muddati, amalga oshirilgan loyihalar portfeli va obyektlarni o‘z vaqtida topshirish ko‘rsatkichlari muhim ahamiyatga ega.

Shuningdek, moliyaviy barqarorlik, loyihaning moliyalashtirish tuzilmasi va sud nizolari mavjudligi tahlil qilinishi kerak. Yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlar, ruxsat beruvchi hujjatlar va shartnoma shartlarining yuridik shaffofligi albatta tekshirilishi lozim.Devloper va quruvchi o‘rtasidagi farqlarni tushunish risklarni to‘g‘ri baholash, javobgarlik chegaralarini aniqlash va loyiha istiqbolini real baholash imkonini beradi.

Zamonaviy ko‘chmas mulk bozorida devloper nafaqat qurilish tashkilotchisi, balki investitsion mahsulotning strategik boshqaruvchisi hisoblanadi. Uning kompetensiyasi obyekt sifati, uzoq muddatli bozor qiymati va amaldagi qonunchilikka rioya etilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasining normativ-huquqiy bazasiKo‘p kvartirali uylarni ulushli qurish jarayonini huquqiy tartibga solish O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 27-maydagi PQ–4732-sonli “Ko‘p kvartirali uylarni ulushli qurish jarayonini tartibga solish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori bilan belgilanadi.Mazkur normativ hujjat ulushli qurilish ishtirokchilarining mablag‘larini jalb qilish tartibini, quruvchilarning faoliyatida shaffoflik talablarini va ulushdorlar huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini belgilaydi.

Ushbu talablarni bajarish loyiha yuridik xavfsizligining muhim sharti hisoblanadi